Imaziɣen di Libya : seg wazbu/résistance ar tnekra

24 mars 2026

Tadiwennit akked Masin Ferkal, di "Le Matin Dz"

Nnig 10 iseggasen i yella Masin Ferkal ikkat ad ifhem amek ddren Imaziɣen di Libya (amazighophones/wid mazal tutlayen tamaziɣt), si zman n zik, si tallit n ddaw udabu n Muaâmmar Gaddafi, akked seg wasmi yeɣli di 2011 ar ass-a. Tazrawt-nni tessaweḍ, teffeɣ-d ɣer tafat, tedwel d thèse n doctorat n INALCO (2) di Paris.
Masin Ferkal illa seg inelmaden-nni n 1980 di Tizi Wezzu, wid i d-islulen Tafsut n Imaziɣen, wid i d-issakin aɣref amaziɣ si Libya ar Merruk deg umussu adelsan amaziɣ (MCB). Ar ass-a, Masin iqqim deg ubrid-nni, s usirem-nni ameqqran, akken ibɣu ɣezzif ubrid…
Nefka-yas kra n tuttriwin i Masin, akken ad nekcem di tezrawt-nni, ad d-negmer si tmussni d-issekfel.

Le Matin-Dz  : Si tmuɣli-nneɣ, d tazrawt/étude tamezwarut i d-yuɣen yal annar (amezruy, tasertit, taselsit/socio-linguistique, timetti…) ɣef uɣref n yiles amaziɣ (amazighophone) di Libya, tin issawḍen d azmam n nnig 600 isebtiren. Nezmer ad nessirem azekka ad d-teffeɣ d adlis ara yenzen, win i nezmer ad nesseɣ/naɣ di yal tanedlist ?

Masin Ferkal : D ayen illan, tazrawt-a (étude/thèse) nezmer ad tt-nẓer d tazrawt tasdawant tamezwarut i d-isduklen uget n inurar (interdisciplinaires) ɣef Imaziɣen n Libya akked tutlayt-nsen (3). Drus n tmussni i yellan ɣef tmaziɣt n Libya (amazighophonie libyenne), d annar ur nettwassen ugar deg wayen yuran s tefransit. ɣef tutlayt, llant kan kra n tezrawin n taggara n lqern wis XIX akked tazwara n lqern wis XX, gar-asen ayen akk ixdem Jacques Lanfry ɣef tmaziɣt n Ghadames (4). Maca, amur ameqqran n wayen illan yura s ṭelyant, acku yekka-d seg umezruy n temharsa n tmurt n Ṭelyan di Libya (1911-1943). Tamsalt n tmussni akked tagmi/recherche deg unnar n tmaziɣt di tallit n udabu n Gaddafi texla, ur illi deg-s kra. Ma d ayen illan yura s tefransit, d imexḍa kan, akka d wakka i d-ilulen di Urupa.

Ma d asiẓreg/édition n these-a akken ad tuɣal d adlis, friɣ ad as-qqimeɣ. Diɣ, i sin inemhalen-iw (directeurs de thèse), akked ugraw/jury, akken llan wessan-iyi akken ad kemmleɣ, ad t-id-suffɣeɣ.

Ma nger tiṭ i wayen turiḍ, ad d-naf zun d tanekra-nni n Imaziɣen n utaram n Libya (n Adrar n Infusen), akked d unekcum-nsen ɣer temdint n Trables, s ibeckiḍen akked wannay amaziɣ ittrefrif deg igenni, nnig iblandiyen akked ikumya-nsen, i yak-imlan abrid. Akka ?

Akken i tella. Anekcum n Imaziɣen d imezwura di tnekra mgal adabu n Gaddafi di furar 2011 di Libya, d win i yi-isduqqsen, d tin i d tamentilt/sebba tamezwarut swayes kecmeɣ annar-a.

Tanekra n Imaziɣen n Libya di tegrawla ihudden adabu n Gaddafi tessewhem timura, tessewhem-aɣ akken nella d Imaziɣen di Tefrikt n Ugafa. Neẓra aɣref amaziɣ ikker, neẓra yella umussu amaziɣ ameqqran s tuddsa/organisation di tmetti talibyit, s yemrigen/armes imeqqranen, s yiblandiyen.

Abrid-nni d-wwin di tnekra-nsen akken ad ɣeḍlen Gaddafi tessewham ugar, acku ur qqimen kan di ṭṭrad s ibeckiḍen. Nutni sbedden tamagit/identité akked yidles amaziɣ di tnemmast n tnekra-nsen : s wannay amaziɣ, s tira tamaziɣt, s usekcem n tifinaɣ, rnan din kan sbedden aselmeḍ n tutlayt tamaziɣt di yal iɣrem-nsen, akked yeɣmisen s tmaziɣt.

Mačči d ayen i nuɣ tanamit nẓerr-it di tmura nniḍen deg tekker lgirra. Nutni sduklen tanekra n ṭṭrad, akked tiwizi i tnekra tadelsant s tfarest/production n yal udem. Nezmer ad d-nini, nutni zdin tanekra mgal adabu n Gaddafi, akked umennuɣ i tmagit tamaziɣt akken ad taɣ amkan-is di tmurt-nsen. Di tazwara kan n tnekra, iban ur iffir ubrid-nsen, kkren ad gen ccan akked umkan yufraren i timmuzɣa-nsen di tmurt n Libya. Di tazwara kan fran ur qebblen ɣer sdat ad ttwaḥeqren, neɣ ad ttwaâzlen di tmurt-nsen. Fran ad idiren d Imaziɣen ilelliyen di tmurt-nsen. Akken walaɣ, tagnit-nni n tnekra akked twizi i tmaziɣt issefk ad tettwassen ugar, ad nefhem amek i d-tgemm si ‘’ddaw tmurt’’ armi d-tfeggeḍ d amussu ameqqran. D win i yessefken ad yili d annar n tagmi takadimit di tesdawit !

lbaṭel iḍran deg Imaziɣen n Libya di tallit-nni n udabu aberkan n Gaddafi ur ittwassen akken iwata berra n Libya. Amek i tbedd tutlayt tamaziɣt teṭṭef zun d afrag mgal adabu, akken ad tqabel tasertit-nni n Gaddafi i yewwten ad ten-issenger ?

Awal amezwaru, Gaddafi yella d waɣzen/amẓiw, ur illi d amdan. Gaddafi isbedd adabu n tekriṭ ideg ur illi yisem n tilelli neɣ tamella, d adabu igedlen talwit, d win iḥebbsen neɣ ineqqen yal win ur neqbil tasertit-is, neɣ « tasnakta-s »/idéologie, neɣ wid d-innan awal ur neddi akked wawal-is netta.

Maca, tella tayeḍ, Imaziɣen (Ilibyinen issawalen tamaziɣt) llan d ugur ameqqran : tamezwarut tutlayen tameslayt ur nelli d taârabt, tis snat sexdamen ddin ineslem deg usalu abaḍi/ibadite. Neẓra Gaddafi ibna tasertit-is ɣef tutlayt taârabt, ‘’tutlayt n leqran’’, akked ddin ineslem s usalu n tsunnit, ɣef aya Imaziɣen bedden-as-d deg ubrid i tsertit-is zun d amhi/danger i yessefken ad t-ikkes fell-as. Si tazwara, mi yuɣ adabu di 1969 armi d tuber 2011 asmi yeɣli, awal-is ur ibeddel, ɣas ur ibni ɣef kra n tidet tanemmezrayt ; i netta « Imaziɣen ur llin, d ayen i d-tesnulfa temharsa ». I Gaddafi, d tutlayt taârabt kan ara yaɣen taqacuct, issefk ad tenger tutlayt tamaziɣt akken at amaziɣwal/amazighophones ad uɣalen ɣer tutlayt taârabt. D win i d iswi-s amezwaru.

Gaddafi ur iffir ahil-is, inna deg wawal-is : « wid ittnaɣen ɣef tmaziɣt ddan deg ubrid n yimharsan/colons… wid ittnaɣen ɣef tmaziɣt d iḥerkiyen, fkan afus akked Fransa, Marikan (USA), akked Israël » (1997), tifrat n taɣdemt-is, tin n « Djamahiriya arabe libyenne » d tamettant n yal yiwen i yettwarzen deg ufus-is ɣef tmaziɣt. Awal n Gaddafi di lebda yella : « Imaziɣen llan d Aâraben send/qbel lislam », usan-d si Tegzirt taârabt (Ǧazirat el aârab) ɣer Tefrikt n Ugafa. I Gaddafi, Imaziɣen d Aâraben deg idammen, « des Arabes pur sang ». Awal ifra. I Gaddafi, ayen illan akk d tamsalt tamaziɣt, illa d asnulfu n temharsa, akken kan ad tebḍu aɣlan aârab/nation arabe, irna yessed awal-is, « tamaziɣt d yiwen wudem kan n tutlayt taârabt », tin issefken ad tettwakkes akken ad teǧǧ amkan i taârabt tatrart/moderne, « tutlayt n leqran ».

Si tama nniḍen, Imaziɣen n Libya fehmen abrid n tsertit n Gaddafi d win n nnger-nsen. D win i yasen-igan anezgum, i yasen-ifkan tabɣest akken ad bedden ɣef tutlayt-nsen, ad tt-rekklen s tuffirt n tiṭ n at udabu n Gaddafi. Ɣas ẓran ayen izemren ad ten-yaɣ ma ttwaṭṭfen, kra n imeɣnasen-nsen gan-d tamussni akked imeɣnasen iqbayliyen di tmurt n Lezzayer deg iseggasen n 1970. Amur ameqqran di temdint n Lezzayer, akked imeɣnasen illan idis n Mouloud Mammeri, akked wid n Ugraw Imaziɣen di Paris, syin akked wid n tiddukla Imedyazen (coopérative Imedyazen). Seg imukan-nni i ttawin idlisen n tmaziɣt, tikasiḍin n tizlatin, tid iteddun ddaw tecḍat, seg ufus ar ufus, s tuffirt, di Libya. Imeɣnasen-nsen ddan akken ufan akken ad rekklen tamaziɣt. Uget gar-asen i yettwaṭṭfen ɣer usekraf, ttwacudden di leḥbas n Gaddafi. Llan deg-sen wid yuckan/disparus si mi ttwaṭṭfen, llan deg-sen wid yettewten/attentats akken ad ten-nɣen. Amedya n Saïd Sifaw Mahroug ittwassen : ittwet s leɣder s tkarrust deg ubrid di 1979, iqqim ur iteddu ur ireffed afus/tetraplégique, armi d asmi yemmut di 1994.

Uget n imeɣnasen i yenfan ɣer Urupa akked Marikan ufella, din xedmen akken ufan di twizi i tgemmi n tmaziɣt. Deffir 2000, mi d-innulfa internet, tbeddel tegnit, tesnerna ugar annar n umennuɣ akked tgemmi di tmurt n Libya.

Deffir 2011, Imaziɣen (at yiles amaziɣ) kecmen tanemmast n unnar deg umussu n tlalit n Libya tamaynut (post-Gaddafi), maca s tutlayt akked yidles amaziɣ. Amek i nezmer ad nefhem taɣennant n at taârabt-tinneslemt mgal nsen, xuḍi akken akk llan Ilibyinen d Imaziɣen deg uẓar, am wid yettutlayen tamaziɣt, am wid yettutlayen darǧa n Libya ?

Yiwen ur izmir ad yeg ttbut n uẓar aârab akken ad iqqen ɣur-sen imezdaɣ n Tefrikt n Ugafa. Maca, di Libya akked tmura nniḍen n Tefrikt n Ugafa akked Tiniri, llan wid yerran lasel-nsen d aârab, llan wid iqqaren usan-d lejdud-nsen seg wagmuḍ anemmas. Ma d Gaddafi irna ɣer sdat, ifka aẓar n Imaziɣen ɣer Tegzirt taârabt, di tmurt n Yemen. Ur iqqim din, Gaddafi yebna tiẓri/théorie, zun « tamaziɣt tefka-d aẓar si tutlayt tamyarit/hémyarite », tutlayt taqburt n Yemen. Azal n 42 iseggasen n udabu n Gaddafi, itessed-asen Gaddafi ɣer uqerru-nsen ayen ur nelli, deg uɣerbaz, di yal TV, di yal média, di yal awal n « imussnawen » i yesseqdac Gaddafi. Issaweḍ tamurt armi awal n tamaziɣt izdi akked « tixxubta », akked « aḥerki n temharsa », akked « acengu n waɣlan aârab ».

Ass-a, ɣas sseɣlin adabu n Gaddafi, netta yenger, maca tamuɣli-nni n Gaddafi zun teqqim, ur tengir di Libya. Ur issefk ad nettu, ass-a, amur ameqqran n isuḍaf/lois iteddun di Libya, d tid n tallit n Gaddafi.

Amek i gren afus yeɣriben n Libya (diaspora) di tnekra n umussu amaziɣ ?

Drus n yeɣriben n Libya i yellan ddren di tmura nniḍen. Wid illan, amur ameqqran deg-sen d imenfan n tsertit (réfugiés politiques). Di dewla n Geddafi, kra n imenfan-nni yellan di Urupa akked Marikan fkan-d tallalt i umussu amaziɣ. Maca, ayen illan d idlisen, d diaspora n tmurt taqbaylit di Fransa i swayes sfaydin ugar si mi tekker tegrawla-nni n 2011. Di tallit-nni, uget n wid illan di Marikan ufella akked Urupa i ikecmen ɣer tmurt n Libya akken ad kecmen di tnekra s ibeckiḍen, akken ad nnaɣen iserdasen n Gaddafi ; llan gar-asen inelmaden, llan ijenyuren, imejjiyen…

Mi kan yeɣli udabu n Gaddafi, Imaziɣen n Libya sbedden tuddsa akken ad gen ayen issefken d allal/moyen i tgemmi n tmaziɣt.

Le Matin d’Algérie : Ass-a, timetti tamaziɣt n utaram n Libya (Adrar n Infusen…) akked temdinin nniḍen zun aâzlent, neɣ ddrent s timanit-nsent, ɣef udabu yellan di Trables. Amek i teteddu ad d-ibin ubrid akken ad zdin akk di tmurt n Libya, tin iqeblen timetti n agetidles/multiculturelle, n agettutlayt/ multilingue ?
Massin Ferkal : Ur illi kra n ccek di tmuɣli n Imaziɣen n Libya : nutni d aḥric n tmurt n Libya, d tamurt-nsen. Ɣas qeblen ad ilin wid iḥesben iman-nsen d’Aâraben, maca ccerṭ-nsen d ameqqran, d ayen ur nrehhen, ad ilin d Imaziɣen di tmurt-nsen, s izerfan-nsen, akken llan wiyaḍ i yerran iman-nsen « d Aâraben ». Ccerṭ-nsen ifra, ur ttaken afus, ur qbilen ur qebblen ad ilin « Waâraben » nnig-nsen deg izerfan n yal annar, zun « d iɣarimen d uzgen ». D tamuɣli i ten-issawḍen ad bnun tuddsa tamagdayt iteddun s yisem-nsen akken ad gen ayen iwatan i timmuzɣa di Libya. Amedya n uselmed n tmaziɣt fran-t yakan nutni di 2012. Anabaḍ ibedden di tallit-nni di Trables d tamara fell-as isbedd asaḍuf/loi amaynut (loi N°18 de 2013) i yefran aselmed n yal tutlayt n tmurt (droits des composantes de la Libye). Si tallit-nni, tamaziɣt tella deg wahil n uɣerbaz (obligatoire) di yal tamnaṭ deg teteddu tmaziɣt.

Maca, ulac ayen ifran. Ma ṭṭfen Imaziɣen ass-a deg izerfan-nsen, gan amkan s ccan-is i tmaziɣt, acku ar ass-a urzen tazmert tameqqrant gar ifassen-nsen, s yemrigen i d-kksen i temrigt n Gaddafi, bedden nutni d afrag ɣef tmurt-nsen. Ulac talwit idumen, acku acḥal n tikkal i wtent tewsimin /tribus nniḍen akken ad kecmen timnaḍin n tutlayt tamaziɣt.

Talalit n Libya yezdin di « tmetti n agetidles, n agettutlayt » mazal ur d-iwwiḍ wass-is. D talalit n tasuta/génération tamaynut, tin igan azal i tugdut akked tmuɣli n agetidles akked agetkabar/pluralisme politique ara ibeddlen tikli akked tuddsa n tmurt.

Maca, ugur ameqqran d afrurex yal ass n tewsimin ibnan ɣef tekriṭ, imilisen n tibbandit akked tsemsart/corruption n yal udem, akken llan kecmen deg usalu n taârabt-tinneslemt. Ɣezzif ubrid akken ad tbeddel ɣer ubrid ilhan…

La Matin d’Algérie : Awal aneggaru : Amek ẓerren Imaziɣen n Libya, si Zwara, ayen iḍerrun ass-a, beṭṭu n tmurt n Libya gar Trables akked « udabu aârab » n twacult Haftar di Benɣazi, s tallalt n Emirates, Qatar, Turk… ?

Haftar ittwassen, d ameɣnas n taârabt-tinneslemt, d acengu n tmaziɣt. Idda deg ubrid n Gaddafi ; si tawzara yessekcem tarwa-s deg udabu i yesbedd, d nutni i yeṭṭfen tisura. Asirem-is ad isbedd adabu am win n Gaddafi, ad yarez yal adabu deg ufus-is. Tamuɣli-s, azekka ad ikcem Trables akken ad iḥkem tamurt n Libya seg ixef ar yixef.

Imaziɣen bedden mgal Haftar akked temrigt-is, tamrigt « taârabt », Forces armées arabes libyennes (FAAL).

Ɣas adabu yellan di Trables, win wukud gan assaɣ Imaziɣen n Udrar n Infusen, ass-a yefka-d udem, maca ur imal ɣer tmaziɣt, d tamara kan swayes iqbel tamaziɣt. Ur illi i yefran, d uguren yal ass, ugar akked uneɣlaf n temsal n ugensu/ministre de l’intérieur, acku d yiwen illan d amilis n tewsimt/tribu n yiles aârab n Zentan, tin illan deg udrar n Infusen. Seg wasmi ibedd d aneɣlaf, netta yessekcam tuccar-is akken ad yeg uguren i Yimaziɣen. Maca, Imaziɣen ur t-ǧǧin ad isserwet, ad yeg tasertit-is.

Beṭṭu n tmurt illan ass-a, win deg llan sin inabaḍen, yiwen di Benɣazi wayeḍ di Trables, Imaziɣen n Libya ur t-qbilen. Maca teffeɣ-asen afus, d beṭṭu i gant tmura timeqqranin n umaḍal akken ad bḍun « taḥbult n Libya ». Izerfan n imezdaɣ n Libya ur llin d aɣbel-nsen nutni, ɣas s wawal tberriḥen i tlalit n tmurt n Libya n agetidles, tin ideg ara idiren iɣerfan illan din (Imaziɣen, Tubu, Aâraben…), s izerfan-nsen, tin ur nɣelli deg irebbi n irebraben inselmen/islamistes akked iserdasen. Ɣas s wawal nehhun ɣer tlalit n udabu n izerfan/Etat de droit.

Ma d Imaziɣen n Libya fran-tt si 2011 : « ur nezmir ad neqbel adabu ur aɣ-neqbil nekkni ».

Tadiwennit i yesker Aumer U Lamara.

Timerna / Notes :

1. Azwel/titre n thesis : Les Amazighs de Libye, de la résistance à l’affirmation. Thèse de doctorat de l’INALCO, soutenue par Masin Ferkal le 28 novembre 2025. directeurs de thèse : Kamal Naït Zerrad et Fedrico Cresti.

Voici le le lien de la consultation en ligne et du téléchargement : https://theses.hal.science/tel-05551888

2. Institut National des Langues et Civilisations Orientales (INALCO) : 65, rue des Grands Moulins - 75013 Paris. Directeur des études berbères : Kamal Naït Zerrad.
Unité de recherche "Lacnad" (Langues et cultures du Nord de l’Afrique et diasporas) : 2, rue de Lille 75007 Paris. Directrice : Daniela Merolla.

3. Aɣref n Libya d Amaziɣ deg uẓar am akk iɣerfan n Tefrikt n Ugafa. Ma nura « Imaziɣen n Libya », i nekkni ur telli d tadersit/minorité deg illa uɣref nniḍen. « Imaziɣen n Libya » d wid mazal tutlayen tamaziɣt, wid ur d-tekcim tutlayt n darǧa.

4. Dictionnaire de berbère libyen : Ghadames, de Jacques Lanfry, 502 pages, Edition Achab, Tizi Ouzou, 2011.

 Lire l’entretien sur le site du quotidien "Le Matin Dz"

Nous tenons à remercier la Rédaction du quotidien "le Matin Dz" qui a eu l’amabilité de nous autoriser à reproduire cet entretien.


Dans la même rubrique